परिचय
सामाजिक सुरक्षा संहिता, 2020 आता देशभर लागू झाली आहे. 21 नोव्हेंबर 2025 पासून प्रभावी झालेल्या या कायद्याने कर्मचारी राज्य विमा महामंडळ (ESIC) अंतर्गत कव्हरेज व नियोक्ता अनुपालनाचा ढाचा बदलला आहे.
याचा आपल्या संस्थेसाठी काय अर्थ? तुम्ही रुग्णालय, शाळा, कारखाना किंवा स्टार्टअप चालवत असाल—आता ताबडतोब कृती आवश्यक आहे. तुमची नोंदणी झाली आहे का? तुमच्या कर्मचाऱ्यांची वेतन रचना नवीन नियमांनुसार आहे का? योगदान वेळेत भरले जाते का?
काय बदलले आहे
- अनिवार्य ESIC नोंदणी
- पात्र सर्व संस्थांना ESIC मध्ये नोंदणी करावी लागेल—यात शैक्षणिक व वैद्यकीय संस्थांचा समावेश होतो.
- नवीन वेतन परिभाषा (कलम 2(88))
- वेतनात फक्त बेसिक पे + डीए + रिटेनिंग अलाउन्स (असल्यास) समाविष्ट केले जाईल.
- वगळलेले घटक: बोनस, HRA, प्रवास/कन्वेयन्स भत्ता, ओव्हरटाईम, ग्रॅच्युटी, नियोक्त्यांचे PF/ESIC योगदान, कमिशन, सेवानिवृत्ती लाभ, न्यायालय/समझोत्याने देय पारिश्रमिक.
- महत्त्वाची टीप: वगळलेल्या घटकांचा हिस्सा एकूण पारिश्रमिकाच्या 50% पेक्षा जास्त असल्यास, अतिरिक्त भाग वेतनात जोडला जाईल.
- कव्हरेजचा विस्तार
- नवीन परिभाषेमुळे पूर्वी बाहेर असलेले अनेक कर्मचारी आता ESIC अंतर्गत येतील.
नियोक्त्यांनी आत्ताच काय करावे
- संस्थेची नोंदणी करा
- श्रम सुविधा पोर्टल किंवा ESIC नियोक्ता पोर्टलवर ऑनलाइन नोंदणी करा.
- सर्व पात्र कर्मचाऱ्यांची नोंदणी करा
- करारावरील/कॉन्ट्रॅक्ट कर्मचाऱ्यांसह.
- योगदान वेळेत जमा करा
- लाभ खंडित होऊ नयेत व दंड टाळावा.
- वेतन संरचनेची समीक्षा करा
- नवीन परिभाषेनुसार अनुपालन सुनिश्चित करा, अंडर-कव्हरेज टाळा.
उदाहरण
मुंबईतील मध्यम आकाराच्या शाळेत 40 कर्मचारी आहेत. पूर्वी ती ESIC अंतर्गत येत नव्हती. आता नवीन नियम व वेतन परिभाषेमुळे शाळेला नोंदणी करावी लागेल व प्रत्येक पात्र कर्मचाऱ्यास वैद्यकीय व रोख लाभ मिळतील याची खात्री करावी लागेल.
उशीर झाल्यास काय? कर्मचाऱ्यांना ESIC रुग्णालये, मातृत्व लाभ, आजारपण लाभ मिळणार नाहीत—आणि संस्थेला दंड व कायदेशीर धोके सहन करावे लागू शकतात.
SPREE अंतिम तारीख वाढली: आता 31 जानेवारी 2026
ESIC चे विशेष अनुपालन अभियान SPREE आता 31 जानेवारी 2026 पर्यंत वाढवले आहे. कवर करण्यायोग्य कर्मचाऱ्यांची—कॉन्ट्रॅक्ट स्टाफसह—अनावश्यक प्रक्रियात्मक अडथळ्यांशिवाय नोंदणी करण्यासाठी ही अंतिम संधी आहे.
टीप: शेवटच्या आठवड्याची वाट पाहू नका. लवकर नोंदणीमुळे ऑनबोर्डिंग सुलभ होते व लाभ अखंडित मिळतात.
कायदेशीर आधार
ही निर्देशना 21.11.2025 च्या राजपत्र अधिसूचनेवर (R-11011/04/2021-SS.II) आणि ESIC उप-क्षेत्रीय कार्यालय, मरोल, मुंबई यांच्या अनुमोदित संप्रेषणावर आधारित आहे, ज्यात कोडची अंमलबजावणी, ESIC कव्हरेज व नोंदणीची अनिवार्यता स्पष्ट केली आहे.
विचार करायला भाग पाडणारे प्रश्न
- एखादा कर्मचारी आजारी पडल्यावर ESIC नोंदणी प्रलंबित असल्याचे समजले तर चालेल का?
- आत्ताच पावले उचलून आपल्या टीमचे संरक्षण करणे अधिक शहाणपणाचे नाही का?
निष्कर्ष
सामाजिक सुरक्षा संहिता, 2020 हा फक्त चेकबॉक्स नाही—ती कर्मचारी कल्याणाबद्दलची तुमची बांधिलकी आहे. ESIC मध्ये नोंदणी करून व वेतन मानकांनुसार अनुपालन ठेवून तुम्ही केवळ कायद्याचे पालन करत नाही—तर विश्वास व सुरक्षा जपत आहात.
आजच पावले उचला. नोंदणी करा. योगदान वेळेत भरा. आपल्या टीमचे संरक्षण करा.
चर्चेत सहभागी व्हा
तुमचे विचार महत्त्वाचे आहेत. कमेंट्समध्ये तुमचे मत शेअर करा — सकारात्मक संवादामुळे आपल्याला श्रम कायदे अधिक चांगल्या प्रकारे समजतात.
मार्गदर्शन हवे आहे?
कधीही सल्ला घेण्यासाठी भेट ठरवा. तज्ज्ञ मार्गदर्शनामुळे अनुपालन अधिक सुलभ आणि प्रभावी होते.
ज्ञानाचा प्रसार करा
हा लेख उपयुक्त वाटला असेल, तर तो फक्त स्वतःपुरता ठेवू नका — सहकाऱ्यांशी, मित्रांशी किंवा सोशल मीडियावर शेअर करा. एकत्रितपणे आपण श्रम अधिकार आणि जबाबदाऱ्या याबाबत अधिक जागरूकता निर्माण करू शकतो.
अस्वीकरण
हा ब्लॉग लेख एक सामान्य मार्गदर्शक आहे. याला कायदेशीर सल्ला समजू नये. अधिक माहितीकरिता कृपया योग्य विधिज्ञाशी संपर्क साधा.