भारतीय संस्थांना जुन्या थकबाकीच्या जबाबदारीशिवाय (Retrospective Liabilities) ईएसआयसी (ESIC) कक्षेत येण्यासाठी ‘SPREE’ (नियोक्ता आणि कर्मचारी नोंदणी प्रोत्साहन योजना) हा एक सुवर्णमार्ग होता. ३१ जानेवारी २०२६ रोजी ही योजना अधिकृतपणे संपल्यामुळे, आता संरक्षणाची ती खिडकी बंद झाली आहे.
तुमची संस्था ईएसआयसी कायद्यांतर्गत येण्यासारखी असूनही जर तुम्ही नोंदणी केली नसेल, तर तुम्ही आता एका कठीण वळणावर आहात. एक वरिष्ठ कामगार कायदा सल्लागार म्हणून मी याकडे अत्यंत संवेदनशील वेळ म्हणून पाहतो: आता तुम्ही अनभिज्ञतेचा दावा करू शकत नाही, पण तरीही योग्य पावले उचलून सुरक्षित होऊ शकता.
१. तात्काळ परिणाम: पूर्वलक्षी जबाबदारी (Retrospective Liability)
ज्या संस्थांनी ‘SPREE’ अंतर्गत नोंदणी केली नाही, त्यांच्याकडून आता ‘सामाजिक सुरक्षा संहिता २०२०’ च्या अंतर्गत जुनी थकबाकी वसूल केली जाऊ शकते.
- थकबाकीची सुरुवात: तुमची संस्था ज्या तारखेपासून या कायद्याला पात्र ठरली (साधारणपणे जेव्हा कर्मचाऱ्यांची संख्या १० किंवा २० च्या पुढे गेली), त्या तारखेपासून ईएसआयसी योगदानाची मागणी करू शकते.
- आर्थिक जोखीम:
- नियोक्त्याचा वाटा: वेतनाच्या ३.२५%
- कर्मचाऱ्याचा वाटा: वेतनाच्या ०.७५%
- व्याज: दरवर्षी १२% साधे व्याज
- दंड (Damages): थकबाकीच्या कालावधीनुसार ५% ते २५% पर्यंत दंड (कलम ८५-B नुसार)
- सवलतीचा अंत: SPREE अंतर्गत मिळणारे ‘तपासणी-मुक्त’ (No-inspection) आश्वासन आता संपले आहे. तुमचे रेकॉर्ड आता निरीक्षकांकडून ऑडिटसाठी घेतले जाऊ शकतात.
२. आशेचा किरण: ॲम्नेस्टी योजना (Amnesty Scheme) २०२५
जरी नवीन नोंदणीसाठीची ‘SPREE’ योजना संपली असली, तरी ॲम्नेस्टी योजना २०२५ अजूनही ३० सप्टेंबर २०२६ पर्यंत सुरू आहे.
- व्याप्ती: ३१ मार्च २०२५ पर्यंत प्रलंबित असलेले वाद आणि न भरलेली थकबाकी यासाठी ही योजना लागू आहे.
- फायदे:
- व्याजासह थकीत योगदान भरून विषय संपवता येतो.
- पूर्ण रक्कम भरल्यावर दंडात्मक रक्कमेमध्ये (Penal Damages) सवलत मिळू शकते.
- ईएसआय कायद्याच्या कलम ७५, ८२, ८४ आणि ८५ अंतर्गत प्रलंबित असलेले फौजदारी/दिवाणी खटले मागे घेता येतात.
- धोरणात्मक वापर: जर तुम्ही आता नोंदणी केली आणि तुम्हाला थकबाकीची नोटीस मिळाली, तर आर्थिक नुकसान कमी करण्यासाठी तुम्ही या योजनेचा आधार घेऊ शकता.
३. आजच नियमांचे पालन करणारी संस्था कसे बनावे?
सक्तीने नियम पाळण्यापेक्षा स्वेच्छेने पालन करणे नेहमीच स्वस्त पडते. खालीलप्रमाणे कृती करा:
पायरी अ: श्रम सुविधा पोर्टलद्वारे नोंदणी
- तुमचा ‘लेबर आयडेंटिफिकेशन नंबर’ (LIN) मिळवा.
- पॅन (PAN) आणि आधारशी लिंक असलेल्या मोबाईलद्वारे नोंदणी करा.
- व्याप्तीची (Coverage) तारीख अचूक जाहीर करा; चुकीची माहिती दिल्यास फौजदारी कारवाई होऊ शकते.
पायरी ब: अंतर्गत ऑडिट (Internal Audit)
- तुमचे मस्टर रोल आणि वेतन रजिस्टर तपासा.
- कामगार कायद्यांमधील ‘५०% वेतन नियमा’चे (मूळ वेतन ≥ CTC च्या ५०%) पालन होत असल्याची खात्री करा.
पायरी क: ईएसआयसीच्या डिजिटल साधनांचा वापर
- ‘ESIC Health Connect (AAA+)’ ॲप डाऊनलोड करा.
- कर्मचाऱ्यांच्या कल्याणासाठी कटिबद्धता दाखवा, ज्यामुळे तक्रारींमुळे होणाऱ्या अचानक तपासण्या टाळता येतील.
पायरी ड: बजेट २०२६ मधील दिलासा
- ताज्या दुरुस्तीनुसार, जर कर्मचाऱ्यांचे योगदान इन्कम टॅक्स रिटर्न भरण्याच्या मुदतीपूर्वी जमा केले, तर त्यावर टॅक्स वजावट मिळू शकते.
अस्वीकरण: ही माहिती केवळ शैक्षणिक उद्देशांसाठी आहे आणि हा कायदेशीर सल्ला नाही. ईएसआयसीचे नियम वेळोवेळी बदलू शकतात. तुमच्या विशिष्ट थकबाकीच्या मूल्यांकनासाठी पात्र कामगार कायदा तज्ज्ञांचा किंवा स्थानिक ईएसआयसी प्रादेशिक कार्यालयाचा सल्ला घ्या.